Jeśli planujesz założenie organizacji pozarządowej, jednym z pierwszych wyborów będzie decyzja na temat jej formy – czy ma to być fundacja czy stowarzyszenie. Obie formy różnią się zasadami działania, strukturą i zakresem możliwości. Dlatego warto dobrze je poznać przed podjęciem decyzji.
Czym jest stowarzyszenie?
Stowarzyszenie to forma organizacji pozarządowej, która opiera się przede wszystkim na ludziach. W przeciwieństwie do fundacji, w której fundamentem działalności jest majątek przekazany przez fundatora, stowarzyszenie funkcjonuje dzięki aktywności i zaangażowaniu swoich członków. Jest to dobrowolne zrzeszenie osób fizycznych, które realizują wspólny cel niezarobkowy — może to być działalność społeczna, edukacyjna, sportowa, kulturalna czy środowiskowa.
Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, jeżeli zostanie wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego. W przypadku prostszej formy – stowarzyszenia zwykłego – nie dochodzi do wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, a rejestracji dokonuje się w starostwie powiatowym. W obu przypadkach podstawą funkcjonowania organizacji jest statut, a decyzje podejmowane są w sposób demokratyczny przez wszystkich członków. To właśnie oni mają realny wpływ na kształt działań, wybierają zarząd i podejmują uchwały.
Jak wygląda założenie stowarzyszenia?
Założenie stowarzyszenia to proces, który rozpoczyna się od zebrania grupy inicjatywnej. Jeśli planujemy założenie stowarzyszenia rejestrowego, potrzeba minimum siedmiu pełnoletnich osób fizycznych. Muszą one podjąć uchwałę o powołaniu organizacji i przyjąć statut. Statut stowarzyszenia powinien określać między innymi jego nazwę, siedzibę, cele działania, sposoby ich realizacji, prawa i obowiązki członków, zasady wyboru władz i warunki rozwiązania organizacji.
Po uchwaleniu statutu założyciele wybierają pierwszy zarząd oraz – jeśli statut tak stanowi – komisję rewizyjną. Kolejnym krokiem jest złożenie wniosku o rejestrację do sądu rejestrowego, czyli KRS. Po zatwierdzeniu przez sąd, stowarzyszenie nabywa osobowość prawną. Oznacza to, że stowarzyszenie zarejestrowane może zawierać umowy, posiadać kapitał stowarzyszenia i prowadzić działalność w ramach określonego celu.
Jeśli natomiast mówimy o stowarzyszeniu zwykłym, procedura jest znacznie prostsza. Wystarczy co najmniej trzech założycieli i zgłoszenie do ewidencji prowadzonej przez właściwego starostę. Taka forma nie wymaga prowadzenia pełnej księgowości ani tworzenia rozbudowanych struktur. Jednak nie posiada ona osobowości prawnej i ma ograniczone możliwości działania.
Jakie panują wymogi, by stać się członkiem stowarzyszenia?
Stowarzyszenie działa w oparciu o swoich członków. Dlatego jednym z pierwszych kroków, który interesuje osoby zainteresowane zaangażowaniem się w działalność organizacji, jest pytanie o to, kto może zostać członkiem i jakie trzeba spełnić warunki.
W przypadku stowarzyszenia rejestrowego przepisy ustawy przewidują, że członkiem może być każda osoba fizyczna, która jest pełnoletnia. Statut stowarzyszenia może jednak określić dodatkowe wymogi – na przykład związane z miejscem zamieszkania, doświadczeniem w danej dziedzinie lub poparciem konkretnych wartości.
Niektóre stowarzyszenia przewidują również możliwość przyjmowania członków wspierających, honorowych lub młodzieżowych. W takich przypadkach warunki członkostwa również określa statut, w którym można doprecyzować chociażby zakres praw i obowiązków takich osób.
Warto dodać, że niektóre organizacje prowadzą też odpłatną działalność pożytku publicznego, co może mieć wpływ na ich wewnętrzne zasady członkostwa, zwłaszcza gdy członkowie pełnią też funkcje wykonawcze lub uczestniczą w projektach finansowanych z grantów.
W przypadku stowarzyszeń zwykłych, które nie posiadają osobowości prawnej, zasady przyjmowania członków są zazwyczaj prostsze i wynikają bezpośrednio z regulaminu lub uchwały założycielskiej.
Organizacja wewnętrzna stowarzyszenia
Struktura wewnętrzna stowarzyszenia zależy przede wszystkim od tego, co zapisano w statucie. W przypadku stowarzyszenia rejestrowego ustawa wymaga, aby istniały trzy podstawowe organy: walne zebranie członków, zarząd oraz komisja rewizyjna. Każdy z nich pełni odrębną funkcję i odpowiada za inne aspekty funkcjonowania organizacji.
Walne zebranie członków jest najwyższą władzą w stowarzyszeniu. To właśnie ono decyduje o kierunkach działania, przyjmuje sprawozdania, wybiera władze oraz zatwierdza zmiany w statucie. Zarząd odpowiada za bieżącą działalność, realizację celów statutowych oraz reprezentowanie stowarzyszenia na zewnątrz. Za to komisja rewizyjna pełni funkcję organu kontroli wewnętrznej, nadzorując działania zarządu, dba o zgodność podejmowanych decyzji z prawem i statutem oraz przedstawia członkom swoje uwagi i wnioski.
Stowarzyszenia mogą również wprowadzać dodatkowe organy, jak rady programowe, zespoły robocze czy rzecznika etyki. W praktyce struktura organizacyjna może być prosta lub bardzo rozbudowana, w zależności od liczby członków i skali działań.
Statut stowarzyszenia – co to?
Statut stowarzyszenia to jego najważniejszy dokument. To właśnie tutaj zapisane są najistotniejsze informacje dotyczące celu istnienia organizacji, czyli celu stowarzyszenia, sposobu działania, struktury władz oraz zasad członkostwa. Każde stowarzyszenie rejestrowe musi mieć statut już na etapie zakładania. Bez tego dokumentu zarejestrowanie organizacji w Krajowym Rejestrze Sądowym staje się niemożliwe.
Statut powinien być dopasowany do charakteru działalności, którą planuje prowadzić stowarzyszenie. Może przewidywać na przykład prowadzenie działalności odpłatnej lub nieodpłatnej pożytku publicznego, a także działalności gospodarczej. Jednak to wszystko musi być jasno opisane i zgodne z obowiązującymi przepisami. Dobrze przygotowany statut nie tylko zabezpiecza interesy członków, ale zapewnia organizacji sprawne i przejrzyste funkcjonowanie. Właśnie dlatego warto poświęcić czas na jego dopracowanie przed założeniem organizacji pozarządowej.
Na czym polega majątek stowarzyszenia?
Choć w przeciwieństwie do fundacji stowarzyszenie nie musi posiadać majątku w chwili zakładania, to w toku działalności może, a często wręcz musi, go gromadzić. Majątek stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych, a jego źródła mogą być różne – od składek członkowskich, przez darowizny i dotacje, po przychody z odpłatnej działalności pożytku publicznego. W przypadku stowarzyszenia rejestrowego możliwe jest też prowadzenie działalności gospodarczej, o ile przewiduje to statut i organizacja spełni określone wymogi prawne.
Wszystkie środki, które wpływają na konto stowarzyszenia, muszą być wykorzystywane zgodnie z jego celami statutowymi. Oznacza to, że nie mogą być przeznaczone na przysparzanie członkom korzyści majątkowych, a wyłącznie na działania zapisane w statucie. Gospodarowanie majątkiem stowarzyszenia powinno być przejrzyste zarówno ze względu na obowiązek rozliczania się wobec instytucji nadzorczych, jak i zaufanie społeczne, na którym często opiera się organizacja pozarządowa.
Rodzaje stowarzyszeń – stowarzyszenia zwykłe
Poza stowarzyszeniem rejestrowym, które musi zostać wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego, prawo przewiduje także możliwość założenia stowarzyszenia zwykłego. To uproszczona forma organizacji, która może powstać już przy udziale trzech członków stowarzyszenia zwykłego. Zgłoszenia dokonuje się nie do sądu, lecz do ewidencji stowarzyszeń zwykłych prowadzonej przez starostę właściwego ze względu na siedzibę.
Stowarzyszenia zwykłe nie posiadają osobowości prawnej, co oznacza, że nie mogą na przykład nabywać nieruchomości, pozywać ani być pozywane. Mają również ograniczone możliwości prowadzenia działalności finansowej. Nie mogą prowadzić działalności gospodarczej, a możliwość pozyskiwania środków ogranicza się najczęściej do składek, darowizn i niewielkich dotacji.
Choć ograniczenia są istotne, stowarzyszenie zwykłe ma też zalety. Procedura rejestracyjna jest szybka i mało kosztowna, nie ma obowiązku tworzenia pełnych struktur wewnętrznych (np. komisji rewizyjnej), a ewidencja księgowa może być uproszczona i nie rodzi obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych, jak w przypadku stowarzyszeń rejestrowych.
Czym jest fundacja?
Fundacja to organizacja pozarządowa, której funkcjonowanie opiera się nie na członkach, lecz na majątku przekazanym przez fundatora lub fundatorów. Jest to forma prawna wykorzystywana najczęściej do realizacji celów społecznych lub gospodarczo użytecznych, takich jak wspieranie edukacji, ochrony zdrowia, kultury, środowiska czy nauki.
Do tego fundacje często współpracują z organizacjami, samorządami lub administracją publiczną przy realizacji projektów społecznych.
Podstawy działania fundacji
Podstawą prawną funkcjonowania fundacji w Polsce jest ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (później nowelizowana). Zgodnie z jej zapisami, celem fundacji musi być działalność społecznie lub gospodarczo użyteczna. Nie może więc ona prowadzić działalności wyłącznie na rzecz prywatnych interesów fundatora. Fundacja realizuje cele zawarte w dokumencie organicznym. Mimo to dopuszczalne jest prowadzenie działalności gospodarczej – o ile statut fundacji to przewiduje, a dochód zostaje przeznaczony na cele statutowe.
Do zarejestrowania fundacji nie jest wymagana grupa osób – wystarczy jeden fundator. Może nim być osoba fizyczna, osoba prawna lub grupa podmiotów. Fundator określa cele organizacji i przekazuje majątek niezbędny do ich realizacji. Te środki nazywamy też funduszem założycielskim. Stanowią kapitał początkowy. Jego wysokość nie jest odgórnie narzucona, choć w przypadku zamiaru prowadzenia działalności gospodarczej konieczne jest przekazanie przynajmniej 1000 zł.
Organizacja fundacji
Fundacja działa na podstawie statutu i aktu założycielskiego. To dokumenty, które określają, kto zarządza organizacją, jak się ją reprezentuje i jakie są jej cele.
W fundacji najwyższym organem władzy jest zarząd, odpowiedzialny za bieżące decyzje. To on je podejmuje i odpowiada za realizację celów statutowych. Zarząd może być jedno- lub wieloosobowy.
W niektórych fundacjach powołuje się też radę fundacji. Nie jest ona obowiązkowa, ale pełni funkcję kontrolną lub doradczą. Często to właśnie rada czuwa nad przestrzeganiem misji organizacji.
Majątek fundacji – co się na to składa?
Majątek może być przekazany w formie pieniędzy, nieruchomości, sprzętu lub innych wartości, ale najczęściej jest to wkład finansowy.
Fundacja może rozwijać swój majątek poprzez różne źródła finansowania. Może przyjmować darowizny, dotacje, spadki i prowadzić działalność odpłatną lub gospodarczą, jeśli statut na to pozwala.
Dochody fundacji muszą być przeznaczone na cele określone w statucie. Nie można ich wykorzystywać na prywatne potrzeby fundatora ani członków zarządu.
Stowarzyszenia i fundacje – różnice
Choć różnice między stowarzyszeniem a fundacją nie wydają się być takie oczywiste, różnią się one pod wieloma względami. Są one widoczne już w ich sposobie zakładania: fundacja nie ma członków, stowarzyszenie jest na nich oparte.
Założenie fundacji wymaga sporządzenia aktu fundacyjnego, a stowarzyszenie wymaga grupy założycieli. W fundacji decyzje podejmuje zarząd, a w stowarzyszeniu najwyższą władzą jest walne zebranie członków.